W poszukiwaniu winnych epidemii

 Kiedy w połowie XIV wieku Europa pogrążyła się w chaosie wywołanym Czarną Śmiercią, umierały całe miasta i wsie. Śmierć była nagła, powszechna i niezrozumiała. Lekarze nie potrafili pomóc, duchowni bezradnie powtarzali modlitwy, a zwykli ludzie stawali wobec grozy, której nie umieli racjonalnie wyjaśnić. W takiej atmosferze naturalne stało się pytanie: kto jest winny?

 Ponieważ nie znano jeszcze bakterii, nie rozumiano mechanizmów zakażeń, wyobraźnia szukała winowajców w sferze nadprzyrodzonej i społecznej. Obok tłumaczeń religijnych – kara boska za grzechy – narodziły się pogłoski, że epidemia jest dziełem ludzi. Najczęściej oskarżano Żydów.

 W wielu kronikach znajdziemy informacje o pogromach, które przetoczyły się przez Europę w latach zarazy. W Strasburgu w 1349 roku spalono na stosie setki Żydów, choć wielu z nich nawet nie wykazywało objawów choroby. W Bazylei zbudowano specjalny drewniany dom, do którego zamknięto miejscową społeczność żydowską, a następnie spalono żywcem. W Moguncji i Kolonii także dochodziło do masowych egzekucji. Oskarżenia były podobne: Żydzi mieli rzekomo zatruwać studnie i sprowadzać chorobę, aby zaszkodzić chrześcijanom.

 Były to oskarżenia absurdalne, ale działały jak samospełniająca się przepowiednia – im więcej ludzi umierało, tym bardziej wzrastała potrzeba znalezienia winnych. Co ciekawe, w niektórych miejscach władze próbowały chronić Żydów. Papież Klemens VI wydał bullę, w której pisał, że oskarżenia o zatruwanie studni są bezpodstawne, ponieważ zaraza dotyka wszystkich – zarówno chrześcijan, jak i Żydów. Ale papieskie słowa rzadko powstrzymywały rozjuszony tłum.

 Warto zauważyć, że ten mechanizm nie był odosobniony. Wcześniej, podczas krucjat, również dochodziło do masowych pogromów ludności żydowskiej, która stawała się wygodnym wrogiem wewnętrznym – łatwym do wskazania, słabym i bezbronnym. Epidemia dżumy jedynie przyspieszyła i uwypukliła ten proces.

 Historycy zwracają uwagę, że takie polowania na „winnych” epidemii były próbą odzyskania kontroli nad rzeczywistością, której nikt nie potrafił zrozumieć. Wskazując wroga, wspólnota miała poczucie, że coś robi, że broni się przed chaosem. Tragiczna ironia polegała jednak na tym, że prawdziwy wróg – bakteria roznoszona przez pchły szczurów – pozostawał całkowicie niewidoczny.

 „W poszukiwaniu winnych epidemii” to historia o tym, jak strach i niewiedza mogą prowadzić do przemocy. To również ostrzeżenie, że w chwilach kryzysu łatwo ulec pokusie szukania prostych odpowiedzi i zrzucania odpowiedzialności na tych, którzy różnią się od większości. A przecież właśnie takie reakcje pogłębiają katastrofę zamiast jej zapobiegać.