Dziadek Mróz i Snieguroczka, czyli zimowa para ze wschodu

 Wschodnia zima ma swoją własną estetykę. Nie jest lekka jak skandynawskie światło ani romantyczna jak śnieżne europejskie miasteczka. Jest surowa, długa i pełna szelestu lodu, który pęka jak szkło. Właśnie w takiej scenerii narodziła się para, której nie sposób pomylić z żadnymi innymi bohaterami zimowych świąt. Dziadek Mróz i jego wnuczka Snieguroczka tworzą duet, który potrafi przenieść człowieka do świata, gdzie mróz śpiewa na gałęziach, a śnieg skrzypi jak stara podłoga w baśniowym domu.

Kim jest Dziadek Mróz?

 Dziadek Mróz wyrasta nie z religii, lecz z folkloru. To postać stara jak same zimy wschodniej Europy. W dawnych opowieściach nie był pogodnym staruszkiem rozdającym prezenty, tylko duchem zimy, władcą śniegu i mrozu, istotą z pogranicza świata ludzi i świata sił natury. Miał surową i dostojną twarz, z jego brody spadały iskierki lodu, a głos brzmiał tak, jakby wypowiadały go ośnieżone lasy.

 Mówiono, że wędruje przez noc w futrzanej szacie, opierając się na długim kosturze. Potrafi wymrozić rzeki i zatrzymać wiatr. Kiedy chciał, sypał śnieg tak gęsty, że świat tracił kształt i zmieniał się w białą pustkę. Choć bywał groźny, nie był zły. W folklorze miał dwie twarze. Jedną surową, która potrafiła ukarać lekkomyślność. Drugą łagodniejszą, która przynosiła radość dzieciom i chroniła tych, którzy potrafili okazać szacunek naturze.

 Dopiero z czasem Dziadek Mróz zaczął pojawiać się w roli zimowego rozdawcy prezentów. Najpierw odwiedzał domy w okresie noworocznym. Później stał się symbolem świeckich obchodów końca roku. To właśnie on wprowadził tradycję prezentów w noc sylwestrową, śpiewów przy choince i mroźnych procesji, w których niósł wór pełen niespodzianek.

Kim jest Snieguroczka?

 Snieguroczka, czyli Śnieżynka, to jedna z najpiękniejszych postaci wschodniej tradycji. Jej początki również tkwią w dawnych opowieściach. Nie zawsze była wnuczką Dziadka Mroza. W pierwszych bajkach była dziewczynką ulepioną ze śniegu. Ożywiła się dzięki pragnieniu starszego małżeństwa, które nie mogło mieć dzieci. Chodziła po lesie, towarzyszyła rodzicom i miała serce tak czyste, że nawet mróz nie mógł go zamrozić.

 Jej historia bywała jednak smutna. Niektóre wersje kończyły się tym, że Snieguroczka topiła się w wiosennym słońcu, ponieważ nie potrafiła dłużej żyć w świecie ludzi. Z czasem bajka złagodniała. Dziewczynka przestała znikać wraz z nadejściem ciepła i stała się towarzyszką Dziadka Mroza. Jej obecność dodaje całej tradycji lekkości. Dziadek Mróz reprezentuje żywioł zimy. Snieguroczka jest jego jasną, delikatną stroną. Ma białe lub błękitne szaty, włosy przypominające promienie słońca odbijające się od śniegu i głos łagodny jak skrzypienie świeżego puchu.

 Dla dzieci to właśnie ona jest symbolem magii. Pojawia się u boku dziadka, pomaga mu rozdawać prezenty, śpiewa piosenki, prowadzi pochody i przypomina, że nawet w mrozie istnieje ciepło. Jest jak promień światła w ciemnej zimie.

Tradycje wschodnie związane z tą niezwykłą parą

 Wschodni Nowy Rok w dużej mierze kręci się wokół tej dwójki. W wielu miastach odbywają się zimowe festyny. W domach ustawia się bogato ozdobione choinki, które stoją aż do połowy stycznia. Dziadek Mróz pojawia się nie 24 grudnia, ale w noc sylwestrową. Towarzyszy mu Snieguroczka, a ich wizyta nie polega jedynie na rozdawaniu prezentów. To ma być również symbol przemiany. Stary rok odchodzi. Nowy wchodzi z białym oddechem zimy.

 W szkołach organizuje się przedstawienia, w których dzieci wcielają się w bohaterów wschodnich bajek. W domach przygotowuje się potrawy, które mają dać pomyślność. Na wsiach wciąż można spotkać grupy przebierańców, którzy odwiedzają gospodarstwa i śpiewają zimowe pieśni. Wszystko to w imię tradycji, która mówi, że środek zimy jest nie tylko czasem mrozu, lecz także czasem radości.

 Najbardziej charakterystycznym zwyczajem jest wspólne oczekiwanie na północ. Rodziny gromadzą się w ciepłych mieszkaniach, a za oknem trzaska mróz. Gdy wybija nowy rok, wierzy się, że Dziadek Mróz otwiera niewidzialne drzwi. Za nimi czekają życzenia, sowite plony, zdrowie i drobne szczęścia rozproszone po wszystkich nadchodzących dniach.

Dlaczego ta tradycja tak mocno działa na wyobraźnię

 Dziadek Mróz i Snieguroczka tworzą duet odmienny od zachodniego Mikołaja. Są bardziej baśniowi. Ich świat jest surowszy, nie ma w nim gwaru centrów handlowych ani słodkiego blasku plastikowych reklam. Jest za to zimowy las, trzaskający mróz i poczucie tajemnicy, które trudno przełożyć na współczesny język.

 Ich opowieść mówi o tym, że zima nie jest jedynie porą roku, lecz próbą cierpliwości i wierności. Mówi też o tym, że nawet najzimniejsza noc może dać poczucie bezpieczeństwa, jeśli istnieje ktoś, kto ją oswaja. W zachodniej tradycji prezenty spadają jakby z nieba. Wschodnia wersja opowiada, że aby otrzymać dar, trzeba najpierw przejść przez śnieg i mróz, choćby tylko w wyobraźni.

 Być może dlatego ta para wciąż fascynuje. Jest w niej siła natury, ale także delikatność. Groza zimy i jej piękno. Cień i blask. Z jednej strony starzec z mroźnym oddechem. Z drugiej dziewczyna, która wygląda jak zaklęty śnieg.

 I choć oboje należą do innej tradycji niż nasza, w grudniu ich obecność wydaje się czymś całkiem naturalnym. Zima lubi opowieści o bieli, o mrozie i o światłach migoczących w ciemnych lasach. A oni są uosobieniem tego wszystkiego.