Węgierski folklor

 Węgierski folklor nie krzyczy. Nie próbuje przyciągnąć uwagi kolorami ani bajkową formą. On raczej czeka gdzieś z boku, w cieniu, jakby miał świadomość, że prędzej czy później ktoś i tak na niego trafi. I kiedy już trafisz, trudno się z niego wycofać, bo to nie są historie, które łatwo zapomnieć. One mają w sobie coś ciężkiego, ziemistego, jak wilgoć unosząca się nad polem o świcie, kiedy jeszcze nie wiadomo, czy dzień przyniesie spokój, czy coś, o czym lepiej nie mówić głośno.

 To folklor, który wyrósł na styku światów. Z jednej strony dawne wierzenia ludów stepowych, które przyniosły ze sobą poczucie, że świat nie kończy się na tym, co widzialne. Z drugiej strony wpływy słowiańskie, bardzo bliskie naszym własnym opowieściom, w których noc nigdy nie jest do końca pusta. A gdzieś pomiędzy tym wszystkim chrześcijaństwo, które próbowało uporządkować to, co od początku wymykało się jakiejkolwiek kontroli. Efekt jest taki, że węgierskie historie nie są ani do końca magiczne, ani całkiem religijne. Są czymś pomiędzy. I może właśnie dlatego działają tak dobrze.

 Jedną z najbardziej charakterystycznych postaci jest lidérc, o którym mówi się szeptem, jakby samo wypowiedzenie jego nazwy mogło coś przyciągnąć. To nie jest zwykły demon ani duch. To coś, co potrafi znaleźć człowieka i zostać przy nim na dłużej. Pojawia się nocą, odbiera oddech, siada na klatce piersiowej, ale na tym się nie kończy. W wielu opowieściach lidérc wraca, przywiązuje się, staje się obecnością, którą zaczyna się wyczuwać nawet za dnia. To już nie tylko strach przed snem. To strach przed tym, że noc nigdy tak naprawdę się nie kończy.

 Obok niego stoi boszorkány, czarownica, ale nie taka, jaką znamy z bajek. W węgierskich wsiach była kimś realnym. Kimś, kto mieszkał obok, chodził tą samą drogą, patrzył tym samym spojrzeniem. Mówiono, że potrafiła rzucać uroki, sprowadzać choroby, wysysać siły życiowe, a nawet przybierać inne formy, żeby wejść tam, gdzie nie powinna. I to właśnie w niej jest coś najbardziej niepokojącego, bo nie jest potworem z lasu. Jest kimś, kogo można było minąć każdego dnia.

 Jest też táltos, postać zupełnie inna, ale równie ważna. To ktoś, kto od urodzenia nosi w sobie coś więcej. Czasem znak na ciele, czasem coś, czego nie da się wytłumaczyć. Táltos był kimś pomiędzy światem ludzi a tym, co ukryte. Potrafił wchodzić w trans, walczyć z innymi istotami na poziomie, którego nie da się zobaczyć. W tych opowieściach nie jest ani bohaterem, ani czarownikiem w klasycznym sensie. Jest raczej kimś, kto został wybrany do czegoś, czego większość ludzi wolałaby nie widzieć.

 Nie można też pominąć sárkány, czyli smoków, choć w węgierskim wydaniu są one znacznie bardziej surowe niż w wielu innych kulturach. To nie są stworzenia z legend dla dzieci. To siły związane z burzą, zniszczeniem, chaosem. Często wielogłowe, nieprzewidywalne, bardziej przypominające żywioł niż istotę, którą można pokonać.

 W węgierskim folklorze ważne miejsce zajmują również duchy zmarłych. Nie takie, które tylko straszą. Raczej takie, które zostały, bo coś je zatrzymało. Niedokończona sprawa, naruszony porządek, coś, co nie pozwoliło im odejść. W tych historiach często nie chodzi o nagły strach, tylko o obecność. O uczucie, że ktoś stoi za ścianą, że coś przeszło przez podwórko, że ktoś wraca drogą, którą już dawno powinien był opuścić.

 Są też opowieści o powracających zmarłych, które bardzo przypominają słowiańskie wierzenia o upiorach. Ciała, które nie chcą spoczywać, ludzie, którzy zaczynają chorować bez powodu, dziwne zdarzenia wokół grobów. Węgierskie wsie długo traktowały takie historie poważnie. Na tyle poważnie, że podejmowano próby zatrzymania tego, co wracało.

 I gdzieś pomiędzy tym wszystkim przewija się coś jeszcze. Trudne do nazwania, nie zawsze mające konkretną formę. Cienie na polach, światła w oddali, postacie, które stoją tam, gdzie nie powinno być nikogo. Węgierski folklor nie zawsze daje odpowiedzi. Częściej zostawia niedopowiedzenia. I może właśnie dlatego działa tak mocno, bo największy niepokój nie bierze się z tego, co widać, tylko z tego, czego nie da się już wytłumaczyć.

 To nie są historie, które kończą się wraz z ostatnim zdaniem. One raczej zostają gdzieś z tyłu głowy. Wracają w momentach ciszy, w nocy, kiedy wszystko jest zbyt spokojne. I wtedy łatwo zrozumieć, dlaczego w niektórych miejscach do dziś zamyka się okna trochę wcześniej, zanim zrobi się naprawdę ciemno.