Krwawe końce rzymskich cesarzy

 Władza w starożytnym Rzymie była jak siedzenie na tronie ustawionym nad przepaścią. Cesarz mógł wydawać rozkazy milionom ludzi, decydować o życiu prowincji oddalonych o tysiące kilometrów i być czczony niczym bóg, ale jednocześnie każdego dnia zasypiał ze świadomością, że ktoś może właśnie ostrzyć nóż przeznaczony dla niego. Historia cesarstwa rzymskiego pełna jest brutalnych śmierci, zdrad i dramatów, które bardziej przypominają mroczny serial niż dzieje największego imperium starożytności. Wielu cesarzy nie umierało spokojnie we własnym łóżku. Ginęli w pałacach, podczas uczt, w łaźniach, na ulicach albo z dala od Rzymu, zdradzeni przez tych, którym najbardziej ufali.

 Wszystko zaczęło się właściwie jeszcze przed narodzinami cesarstwa, od śmierci Juliusza Cezara. Choć formalnie nie nosił tytułu cesarza, to właśnie on utorował drogę późniejszym władcom. Cezar stał się zbyt potężny. Senatorowie obawiali się, że zamieni republikę w monarchię i odbierze im wpływy. W marcu 44 roku p.n.e. został zwabiony do senatu. Tam otoczyła go grupa spiskowców. Pierwsze ciosy podobno nie były śmiertelne. Cezar próbował się bronić, lecz kiedy zobaczył wśród napastników Brutusa, człowieka, którego traktował niemal jak syna, miał stracić wolę walki. Zamachowcy zadali mu dziesiątki ran. Jego ciało leżało potem samotnie pod posągiem Pompejusza, dawnego rywala politycznego. Śmierć Cezara nie uratowała republiki. Rozpoczęła za to kolejne wojny domowe.

 Następca Cezara, August, zdołał umrzeć naturalnie, co samo w sobie było w Rzymie niemal cudem. Jednak już kolejni cesarze pokazywali, jak szybko pałac cesarski zamieniał się w miejsce pełne paranoi. Tyberiusz pod koniec życia praktycznie ukrywał się na Capri. Otaczały go plotki o okrucieństwie i chorobliwej podejrzliwości. Według części przekazów został uduszony przez prefekta Makrona, gdy wydawało się, że cesarz jeszcze może odzyskać przytomność po ciężkiej chorobie. Rzym był już zmęczony jego rządami i wielu ludzi bardziej czekało na jego śmierć niż na wyzdrowienie.

 Potem nadszedł Kaligula, jeden z najbardziej owianych złą sławą cesarzy. Początkowo lud kochał młodego władcę. Był synem popularnego Germanika, uśmiechał się do tłumów i wydawał igrzyska. Wszystko zmieniło się po ciężkiej chorobie, którą przeszedł kilka miesięcy po objęciu tronu. Historycy do dziś zastanawiają się, czy właśnie wtedy zaczęły się jego problemy psychiczne. Kaligula stał się brutalny i nieobliczalny. Upokarzał senatorów, rozkazywał egzekucje bez wyroku, a nawet kazał czcić siebie jako żywego boga. Plotki mówiły, że chciał uczynić swojego konia konsulem. W końcu nawet gwardia pretoriańska miała dość jego szaleństw. W 41 roku spiskowcy dopadli go w pałacowym korytarzu. Cesarz błagał podobno o życie, lecz został zasiekany mieczami. Żołnierze zamordowali także jego żonę i małą córkę, aby nikt z rodziny nie mógł później rościć sobie praw do tronu.

 Następca Kaliguli, Klaudiusz, był początkowo wyśmiewany przez elitę. Uważano go za niezdarnego i słabego, lecz okazał się sprawnym administratorem. Podbił Brytanię i ustabilizował państwo. Mimo to również on nie uniknął tragicznego końca. Według najpopularniejszej wersji został otruty przez własną żonę Agrypinę. Kobieta chciała zapewnić tron swojemu synowi Neronowi. Rzymianie szeptali, że truciznę ukryto w grzybach podanych podczas uczty. Inne wersje mówiły o zatrutym piórku użytym do wywołania wymiotów. Nawet jeśli szczegóły pozostają niepewne, jedno było oczywiste: cesarz zmarł nagle, a władzę niemal natychmiast przejął Neron.

 Neron przeszedł do historii jako symbol tyranii i dekadencji. Początkowo jego rządy były spokojniejsze, lecz z czasem cesarz stawał się coraz bardziej okrutny. Kazał zamordować własną matkę Agrypinę, później także żonę Oktawię. Uwielbiał występy artystyczne i zmuszał elitę do słuchania swoich pieśni oraz poezji godzinami. Po wielkim pożarze Rzymu pojawiły się plotki, że to właśnie on kazał podpalić miasto. Aby odsunąć od siebie podejrzenia, rozpoczął prześladowania chrześcijan. W końcu przeciwko cesarzowi zbuntowały się prowincje i armia. Senat uznał go za wroga publicznego. Neron uciekł z pałacu niemal samotnie. Ukrywał się w wiejskiej willi, drżąc ze strachu na dźwięk zbliżających się konnych. Nie potrafił sam odebrać sobie życia. Pomógł mu wierny sługa. Według tradycji ostatnie słowa Nerona brzmiały: „Jakiż artysta ginie wraz ze mną”.

 Rok 69 przeszedł do historii jako „rok czterech cesarzy”. Tron zmieniał właścicieli w błyskawicznym tempie, a każdy kolejny władca żył w cieniu przemocy. Galba został zamordowany przez pretorianów na forum. Żołnierze byli rozwścieczeni, ponieważ cesarz odmówił wypłacenia im pieniędzy. Galba miał ponad siedemdziesiąt lat i praktycznie nie próbował się bronić. Po śmierci odcięto mu głowę i obnoszono ją po ulicach. Oton popełnił samobójstwo po przegranej wojnie domowej, aby uniknąć dalszego rozlewu krwi. Witeliusz został przeciągnięty przez tłum ulicami Rzymu, bity i poniżany, zanim wrzucono jego ciało do Tybru.

 Niektórzy cesarze ginęli w sposób niemal groteskowy. Domicjan obsesyjnie bał się zamachu. Kazał pokrywać ściany pałacu wypolerowanym kamieniem, aby widzieć odbicia osób stojących za nim. Nie pomogło to jednak przed spiskiem własnych dworzan. Został zasztyletowany w swojej komnacie przez ludzi z najbliższego otoczenia. Podobno walczył rozpaczliwie, próbując wyrwać nóż napastnikowi.

 Kommodus uważał się za nowego Herkulesa. Występował jako gladiator, zabijając na arenie zwierzęta i przeciwników, którzy często nie mieli szans na obronę. Senatorowie byli przerażeni jego zachowaniem. W noc sylwestrową 192 roku spiskowcy zdecydowali się działać. Najpierw podano cesarzowi truciznę, ale gdy zaczął ją zwracać, wysłano do niego atletę Narcyza. Ten udusił Kommodusa podczas kąpieli. Ironią losu było to, że człowiek uwielbiający arenę zginął nie w walce, lecz bezbronny w łaźni.

 Jeszcze bardziej brutalne były losy cesarzy z III wieku, gdy imperium pogrążało się w kryzysie. Armie obwoływały nowych władców niemal co chwilę, a wielu z nich panowało zaledwie kilka miesięcy. Karakalla, znany z brutalności i zamordowania własnego brata Gety, sam padł ofiarą zamachu. Zginął podczas postoju w podróży, gdy oddalił się na bok drogi. Jeden z żołnierzy podszedł do niego i nagle ugodził go nożem. Cesarz osunął się martwy na ziemię pośród pustkowia.

 Heliogabal był jednym z najbardziej kontrowersyjnych władców Rzymu. Młody cesarz szokował elitę egzotycznymi rytuałami religijnymi, luksusem i skandalami obyczajowymi. Gwardia pretoriańska w końcu zbuntowała się przeciwko niemu. Heliogabal próbował ukryć się w latrynie razem z matką, lecz oboje zostali zamordowani. Ciała przeciągnięto ulicami Rzymu, a potem wrzucono do Tybru. Był to wyjątkowo hańbiący koniec nawet jak na brutalne standardy imperium.

 Aurelian, jeden z najwybitniejszych cesarzy wojowników, który uratował imperium przed rozpadem, również zginął przez spisek. Fałszywie oskarżono go o planowanie egzekucji kilku oficerów. Przerażeni żołnierze zamordowali cesarza, zanim zdążył wyjaśnić sytuację. Rzym po raz kolejny stracił władcę nie przez obcego wroga, lecz przez strach i intrygi własnych ludzi.

 Nawet chrześcijańscy cesarze nie byli bezpieczni. Walentynian III został zasztyletowany podczas ćwiczeń wojskowych przez dawnych stronników zamordowanego wodza Aecjusza. Cesarz wcześniej własnoręcznie zabił Aecjusza podczas audiencji, podejrzewając go o zdradę. Kilka miesięcy później sam zapłacił za to życiem.

 Historia cesarzy rzymskich pokazuje, że purpura cesarska była bardziej przekleństwem niż zaszczytem. Pałace pełne marmuru, złota i jedwabiu skrywały nieustanny lęk. Cesarze bali się własnych żon, synów, dowódców i strażników. Jednego dnia tłumy krzyczały ich imię podczas triumfu, a następnego ciało mogło zostać przeciągnięte po ulicach przez rozwścieczonych żołnierzy. Władcy Rzymu marzyli o nieśmiertelności i boskiej chwale, ale wielu z nich kończyło samotnie, we krwi, zdradzeni przez tych, którym najbardziej ufali.