Próba ognia. Chrześcijanie w czasach Dioklecjana

 W historii starożytnego Rzymu niewiele wydarzeń zostało tak mocno zapamiętanych przez chrześcijaństwo jak prześladowania za panowania Dioklecjana. W wyobraźni wielu ludzi wygląda to niemal apokaliptycznie. Płonące świątynie, tłumy wiernych rzucanych lwom, cesarze opętani nienawiścią do nowej religii. Problem polega jednak na tym, że rzeczywistość była jednocześnie mniej filmowa i bardziej skomplikowana. Nie oznacza to, że cierpienie było wymyślone. Oznacza raczej, że historia później została opowiedziana przez ludzi, którzy widzieli w tych wydarzeniach coś więcej niż politykę. Widzieli walkę dobra ze złem, próbę wiary i narodziny własnej tożsamości.

Kiedy Dioklecjan obejmował władzę pod koniec III wieku, imperium było zmęczone. Rzym przechodził przez jeden z najgorszych kryzysów w swojej historii. Cesarze zmieniali się błyskawicznie, armie wynosiły kolejnych wodzów na tron, granice pękały pod naporem barbarzyńców, inflacja niszczyła gospodarkę, a prowincje coraz bardziej oddalały się od centrum. Dioklecjan nie był szalonym tyranem z legend. Był przede wszystkim człowiekiem próbującym uratować rozpadające się państwo. Twardym, pragmatycznym administratorem. To właśnie dlatego stworzył tetrarchię, system czterech współrządzących cesarzy. Imperium miało działać jak dobrze zarządzana machina. Właśnie w tym miejscu chrześcijaństwo zaczęło być postrzegane jako problem.

 Dla współczesnego człowieka może wydawać się dziwne, że religia mogła być zagrożeniem dla państwa. Ale w świecie rzymskim religia i polityka były ze sobą splecione niemal całkowicie. Składanie ofiar bogom nie było wyłącznie prywatną duchowością. Było deklaracją lojalności wobec porządku imperium. Rzymianin mógł wierzyć w różnych bogów, mógł czcić lokalne bóstwa, egipską Izydę czy perskiego Mitrę, ale powinien brać udział w rytuałach państwowych. Chrześcijanie odmawiali, i właśnie to budziło niepokój.

 Nie chodziło tylko o samą religię. Chrześcijanie tworzyli zamknięte wspólnoty, spotykali się nocami, odrzucali kult cesarza i mówili o Królestwie Bożym stojącym ponad ziemską władzą. Dla części elit wyglądało to podejrzanie. Plotki robiły resztę. Oskarżano ich o ateizm, bo nie czcili bogów Rzymu. Oskarżano ich nawet o kanibalizm, bo mówili o spożywaniu „ciała i krwi Chrystusa”. Dziś brzmi to absurdalnie, ale w świecie pełnym przesądów takie pogłoski rozchodziły się szybko.

 Przez długi czas państwo rzymskie nie prowadziło jednak ciągłej wojny z chrześcijanami. Prześladowania pojawiały się falami. Za Neron represje były głównie reakcją po wielkim pożarze Rzymu. Za Decjusza pojawił się obowiązek składania ofiar bogom państwowym, ale nie chodziło wyłącznie o chrześcijan. Dopiero za Dioklecjana doszło do czegoś bardziej systemowego.

 Początkowo nic nie zapowiadało katastrofy. Na dworze samego Dioklecjana byli chrześcijanie. Niektórzy służyli nawet w administracji i armii. Cesarz wydawał się raczej obojętny religijnie. Sytuacja zmieniła się stopniowo, głównie pod wpływem jego współrządcy Galeriusza. Prywatnie był zięciem Dioklecjana, mężem Walerii Galerii. 

 Galeriusz był znacznie bardziej radykalny niż jego teść. Źródła chrześcijańskie przedstawiają go niemal jako fanatyka, choć trzeba pamiętać, że pisały to osoby mu nieprzychylne. Prawdopodobnie jednak rzeczywiście uważał chrześcijaństwo za zagrożenie dla jedności imperium.

 W 303 roku rozpoczęła się seria edyktów, które dziś nazywamy Wielkimi Prześladowaniami. Nakazano niszczenie kościołów. Konfiskowano księgi chrześcijańskie. Wierni tracili prawa obywatelskie. Duchownych aresztowano. Potem pojawił się obowiązek składania ofiar bogom państwowym. Odmowa mogła oznaczać więzienie, tortury, a czasem śmierć. Ale nawet wtedy rzeczywistość nie wyglądała wszędzie tak samo.

 Na Zachodzie imperium represje często były łagodniejsze. Konstancjusz Chlorus, ojciec przyszłego cesarza Konstantyna Wielkiego, nie wydaje się szczególnie gorliwy w ściganiu chrześcijan. W niektórych miejscach ograniczano się do zamykania kościołów czy konfiskaty majątków. Na Wschodzie sytuacja bywała znacznie brutalniejsza. Prawdziwe przykłady pokazują jednak, że nie była to wyłącznie legenda. Jedną z najbardziej znanych ofiar był święty Jerzy, późniejszy bohater legendy o smoku. Według tradycji był rzymskim żołnierzem, który odmówił wyrzeczenia się wiary. Historycy nie są pewni, ile w jego historii jest prawdy, ale sam kult Jerzego rozprzestrzenił się błyskawicznie po całym świecie chrześcijańskim. Bardziej prawdopodobna historycznie jest historia świętej Agnieszki czy świętego Sebastiana, choć również tutaj późniejsze legendy mocno rozbudowały szczegóły. Wiele opowieści o męczennikach miało charakter niemal symboliczny. Im bardziej okrutna śmierć, tym większy triumf wiary. Ale pamiętajmy, że ustawodawstwo rzymskie nakazywało stosować tortury wobec wszystkich wrogów władzy państwowej. Nie wymyślono ich specjalnie dla chrześcijan.

 Szczególnie ciekawe są jednak historie zwykłych ludzi, którzy nie stawali się świętymi. Wiemy, że część chrześcijan po prostu się złamała. Składali ofiary bogom albo zdobywali fałszywe zaświadczenia potwierdzające lojalność wobec państwa. Nazywano ich lapsi, „upadłymi”. Po zakończeniu prześladowań Kościół stanął przed trudnym pytaniem. Czy można wybaczyć ludziom, którzy ze strachu wyrzekli się wiary? Dla pierwszych chrześcijan był to ogromny moralny problem. Tutaj widać coś bardzo ludzkiego. Nie wszyscy byli bohaterami gotowymi umrzeć za przekonania. Wielu zwyczajnie się bało. Mieli rodziny, dzieci, majątki. Nie chcieli ginąć. To pokazuje, że rzeczywistość była bardziej szara niż późniejsze obrazy pełne nieskazitelnych męczenników.

 Ciekawe jest również to, że liczba ofiar prawdopodobnie była mniejsza, niż później twierdzono. Średniowieczne teksty potrafiły mówić o dziesiątkach tysięcy zabitych. Współcześni historycy są znacznie ostrożniejsi. Nadal mogły zginąć tysiące ludzi, ale nie wygląda to na nieustanną rzeź obejmującą całe imperium jednocześnie. W wielu regionach urzędnicy wykonywali rozkazy niechętnie albo symbolicznie. A potem wydarzyło się coś ironicznego.

 Sam Galeriusz, jeden z głównych autorów represji, ciężko zachorował. Chrześcijańscy pisarze widzieli w tym karę boską. Opisywali jego chorobę niemal jak scenę z horroru. Według nich ciało cesarza miało gnić jeszcze za życia. Oczywiście trudno traktować te relacje dosłownie, ale pokazują one emocje epoki. W 311 roku Galeriusz wydał edykt tolerancyjny kończący prześladowania. Przyznał w nim właściwie, że akcja się nie udała. Chrześcijanie mogli znów legalnie praktykować swoją religię i mieli modlić się za dobro państwa. A przede wszystkim mieli modlić się za Galeriusza. 

 Kilka lat później Konstantyn zrobił następny krok. Chrześcijaństwo nie tylko przestało być prześladowane. Zaczęło wchodzić do centrum władzy. To właśnie ten zwrot sprawił, że pamięć o Wielkich Prześladowaniach stała się tak ważna dla chrześcijańskiej tożsamości. Kościół zaczął postrzegać siebie jako wspólnotę, która przetrwała próbę ognia.

 Może właśnie dlatego obraz tych wydarzeń do dziś jest tak emocjonalny. Z jednej strony mamy prawdziwe cierpienie ludzi, którzy trafiali do więzień i ginęli za swoje przekonania. Z drugiej strony mamy późniejszą narrację, która często zamieniała historię w moralny dramat o świętych i potworach. Rzeczywistość była bardziej skomplikowana. Dioklecjan nie był demonem pragnącym mordować chrześcijan dla samego okrucieństwa. Był cesarzem próbującym utrzymać rozpadające się imperium według dawnych zasad. Chrześcijanie zaś nie byli wyłącznie bezbronnymi ofiarami historii. Byli także ruchem, który coraz wyraźniej zmieniał świat rzymski i podważał jego fundamenty.

 Paradoks polega na tym, że właśnie prześladowania pomogły chrześcijaństwu stworzyć własny mit założycielski. Krew męczenników stała się jednym z fundamentów nowej religii. A cesarze, którzy chcieli uratować dawny Rzym, nieświadomie przyspieszyli narodziny świata, który miał zastąpić imperium.