Symbolika bzu

 Maj to w polskim kalendarzu emocjonalnym miesiąc szczególny, zawieszony gdzieś pomiędzy chłodnym wspomnieniem zimy a obietnicą upalnego lata, a jego absolutnym ambasadorem jest bez. Trudno o drugą taką roślinę, która potrafiłaby zdominować krajobraz nie tylko wizualnie, swoimi ciężkimi, pastelowymi gronami, ale przede wszystkim zapachowo. Woń lilaka, bo tak brzmi jego właściwa, choć rzadziej używana nazwa, to aromat nostalgii, pierwszych spacerów bez kurtki i tego specyficznego rodzaju optymizmu, który budzi się w nas tylko wtedy, gdy słońce zaczyna realnie grzać w kark.

 W naszej kulturze bez stał się symbolem pierwszej miłości, tej jeszcze nieśmiałej, pachnącej czystością i niewinnością. To nie jest kwiat wielkich, tragicznych namiętności; to kwiat majowych zauroczeń, które rozkwitają tak gwałtownie jak on sam i równie szybko zmieniają się w trwałe wspomnienie. W "języku kwiatów", który dziś nieco zakurzony, wciąż drzemie w naszej podświadomości, białe kiście oznaczają pokorę i młodzieńczą radość, podczas gdy te fioletowe i purpurowe niosą ze sobą nutę duchowości i pierwszej fascynacji drugim człowiekiem.

 Folklor obszedł się z lilakiem wyjątkowo łaskawie, choć nie pozbawił go nuty magii. Wierzono dawniej, że krzew bzu posadzony pod oknem działa jak żywa tarcza. Jego intensywna, odurzająca woń miała być barierą nie do przebicia dla złych uroków i "złego oka", które mogłyby chcieć zakłócić spokój domowego ogniska. Co ciekawe, ludowa mądrość nakazywała szukać w gęstwinie kwiatostanów tego jednego, wyjątkowego kwiatuszka o pięciu płatkach. Znalezienie go było odpowiednikiem znalezienia czterolistnej koniczyny, czyli zapowiedzią wielkiego szczęścia, które należało przypieczętować, zjadając kwiatek lub chowając go blisko serca.

 Trzeba jednak uważać na językową pułapkę, w którą często wpadamy. Prawdziwy "majowy bez" to przybysz, który przywędrował do nas z Bałkanów i podbił szlacheckie dwory oraz wiejskie chaty swoją urodą. Zupełnie inną rolę w wierzeniach pełnił rodzimy czarny bez (Sambucus nigra). Ten drugi, choć leczniczy, budził respekt, a nawet lęk. Uważano go za roślinę graniczną, łączącą świat żywych z zaświatami. Majowy lilak jest przy nim radosnym kuzynem, on nie straszy, on zaprasza do świętowania życia.

 Literaci, z Julianem Tuwimem na czele, doskonale rozumieli tę majową gorączkę. Jego "Rwanie bzu" to literacki zapis niemal pierwotnej radości z obcowania z naturą, która wdziera się do domów całymi naręczami, brudząc ręce sokiem i odurzając domowników. Bez stał się synonimem polskiego maja, elementem obowiązkowym każdej procesji, dekoracji szkolnej czy wazonu na kuchennym stole.

 Jest w nim coś demokratycznego, kwitnie tak samo bujnie w zaniedbanym ogrodzie, jak i w parku miejskim, przypominając nam co roku, że najpiękniejsze symbole wiosny są dostępne na wyciągnięcie ręki, o ile tylko nie boimy się zanurzyć twarzy w jego chłodnych, wilgotnych od rosy płatkach.