Najpiękniejsza czarownica Pomorza. Tragiczny los Sydonii von Borck.

 Historia Sydonii von Borck to jeden z najbardziej fascynujących, a zarazem mrocznych rozdziałów w dziejach Pomorza. Przez stulecia jej postać była natchnieniem dla romantycznych pisarzy i malarzy, którzy zmienili ją w demoniczną czarownicę. Kiedy jednak odrzucimy narosłe mity i spojrzymy w autentyczne dokumenty epoki, wyłania się z nich historia kobiety niezwykle inteligentnej, dumnej i głęboko skrzywdzonej przez system prawny oraz własną rodzinę.

 Sydonia urodziła się w latach od 1545 do 1548 na zamku w Strzmielach jako córka hrabiego Ottona Borcka i Anny von Schwiecheld. Pochodziła ze znamienitego, niezwykle starego i zamożnego rodu rycerskiego o słowiańskich korzeniach, którego wpływy na Pomorzu Zachodnim były ogromne. Jako najmłodsza z rodzeństwa była rozpieszczana przez ojca. W wieku ośmiu lat straciła matkę, co mocno wpłynęło na jej charakter, ponieważ wyrosła na osobę niezależną, świadomą swojej wartości i rzadko ulegającą konwenansom. W XVI wieku u kobiety uważano to za wadę. Nigdy nie wyszła za mąż, a większość dorosłego życia spędziła na tułaczce i salach sądowych, walcząc o należny jej majątek.

 Kluczowy moment w życiu Sydonii nastąpił, gdy jako młoda dziewczyna trafiła na dwór księcia Filipa I w Wołogoszczy, stając się dwórką księżnej Amelii. Tam poznała swojego rówieśnika, młodego następcę tronu, księcia Ernesta Ludwika z rodu Gryfitów. Między młodymi wybuchł płomienny romans. Ernest Ludwik, urzeczony dziewczyną, złożył jej oficjalną i prawnie wiążącą obietnicę małżeństwa. Jednak ożenek z przedstawicielką lokalnej szlachty uderzał w interesy polityczne dynastii panującej. Pod ogromnym naciskiem rodziny i szczecińskich doradców książę złamał słowo, wycofał się z obietnicy i ożenił się z księżniczką brunszwicką. Głęboko upokorzona, zraniona i skompromitowana towarzysko Sydonia opuściła dwór. Według legendy to właśnie wtedy miała rzucić słynną przepowiednię, że nie minie pięćdziesiąt lat, a ród Gryfitów zupełnie wyginie.

 W młodości Sydonia była powszechnie uważana za jedną z najpiękniejszych panien na całym Pomorzu. Wyróżniała się nie tylko klasycznymi rysami twarzy i burzą jasnych włosów, ale też magnetycznym spojrzymy, bystrym intelektem oraz niezwykłą gracją. Jej uroda przyciągała wielu adoratorów, co rodziło zazdrość rówieśniczek. Wizualne wyobrażenie o jej metamorfozie od olśniewającej dziewczyny do schorowanej staruszki najlepiej oddaje słynny obraz przypisywany dawniej szkole Lucasa Cranacha Młodszego, znajdujący się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

 Przyglądając się temu dziełu, warto zwrócić uwagę na kontrast, w którym na pierwszym planie widzimy dumną arystokratkę w bogatym stroju, natomiast z ciemnego tła, tuż zza jej pleców, wyłania się wykrzywiona grymasem twarz starej kobiety. To wizualna metafora jej tragicznego losu. Jej uroda stała się później elementem oskarżenia, ponieważ sędziowie twierdzili, że tak niezwykły wdzięk musiał być efektem paktu z siłami nieczystymi.

 Po śmierci ojca brat Sydonii przejął cały majątek i odmówił siostrze wypłaty posagu oraz renty. Sydonia rozpoczęła trwający dekady maraton procesów sądowych przeciwko własnej rodzinie, przez co stała się uciążliwa dla lokalnych elit. W 1604 roku, jako niemal wegetująca i pozbawiona środków do życia sześćdziesięcioletnia kobieta, została umieszczona w zsekularyzowanym klasztorze dla panien z dobrych domów w Marianowie. Tam jej dumny charakter, kłótliwość oraz pasja do ziołolecznictwa szybko sprowadziły na nią niechęć współmieszkanek, które w 1612 roku oficjalnie oskarżyły ją o czary. Kilka lat później przewieziono ją do zamku Oderburg w Grabowie, gdzie poddano ją okrutnym torturom, podczas których niemal całkowicie straciła zmysły. Ostatecznie przyznała się do rzekomego otrucia kilkunastu osób oraz obcowania z demonami. Dziewiętnastego sierpnia 1620 roku przy bramie Młyńskiej w Szczecinie kat najpierw ściął ją mieczem, a jej ciało zostało spalone na stosie.

 Wokół jej postaci narosło wiele niesamowitych historii, z których najbardziej uderzająca dotyczy samej przepowiedni. Choć z perspektywy nauki to czysty zbieg okoliczności, dynastia Gryfitów faktycznie wymarła w linii męskiej, gdy ostatni władca Pomorza, Bogusław XIV, zmarł bezdzietnie w 1637 roku, czyli dokładnie siedemnaście lat po egzekucji Sydonii. W oficjalnych aktach procesowych zachowały się także kuriozalne zeznania o jej zwierzęcych pomocnikach, gdzie wymieniono z imienia jej czarnego kota o imieniu Chim oraz psa Jürgena. Opowieść ta przekroczyła granice kraju i w XIX wieku stała się wielkim hitem w Wielkiej Brytanii, gdzie angielski malarz Edward Burne-Jones stworzył w 1860 roku jej słynny portret w sukni pokrytej wzorem przypominającym wijące się czarne węże. Dodatkowo pod koniec procesu Sydonii nad Europą zaobserwowano aż trzy komety, co dla ówczesnych ludzi stanowiło ostateczny, boski dowód na to, że na Pomorzu działa potężna, niszczycielska siła.

 W przeciwieństwie do wielu innych procesów o czary, sprawa Sydonii jest doskonale udokumentowana w autentycznych materiałach źródłowych. Głównym filarem wiedzy są oryginalne akta procesowe zawierające obszerne protokoły z przesłuchań i opisy tortur, które są obecnie przechowywane w Archiwum Państwowym w Szczecinie oraz w niemieckim Greifswaldzie. Kolejnym kluczowym źródłem pozostaje ogromna monografia Georga Sello z 1910 roku, w której niemiecki historyk skrupulatnie opublikował bezcenne dokumenty rodowe Borcków i udowodnił, że kobieta padła ofiarą spisku majątkowego. Całość uzupełniają współczesne badania naukowe wybitnych znawców tematu polowań na czarownice, do których należą profesor Jacek Wijaczka oraz szczeciński doktor Paweł Gut, którzy weryfikują dawne opowieści i opisują proces Sydonii przez pryzmat ówczesnego prawa cesarskiego.

Tzw. podwójny portret Sydonii von Borck. Źródło: Wikipedia

 

 Tragedia Sydonii nie była odosobnionym przypadkiem, ale częścią gigantycznej fali procesów, która przetoczyła się przez Pomorze Zachodnie w XVI i XVII wieku. Region ten, będący pod silnym wpływem protestanckiej demonologii i prawa cesarskiego, należał do najbardziej krwawych pod tym względem miejsc w Europie. Szacuje się, że na ziemiach pomorskich stracono wówczas setki, a być może nawet tysiące kobiet. Sydonia stała się symbolem tych wszystkich bezimiennych ofiar tylko dlatego, że nosiła jedno z najstarszych nazwisk szlacheckich w regionie, a jej sprawa otarła się o sam szczyt władzy państwowej.

 To kompletne zaskoczenie dla wielu osób, ponieważ w polskiej świadomości historycznej mocno zakorzenił się mit o Rzeczypospolitej jako ''państwie bez stosów''. O ile w centralnej Polsce (w Koronie) procesów faktycznie było stosunkowo niewiele, o tyle Pomorze Zachodnie oraz Prusy Królewskie stanowiły zupełnie inny, krwawy świat na mapie polowań. Trzeba pamiętać o kluczowym fakcie geopolitycznym: Księstwo Pomorskie w czasach Sydonii nie należało do Korony Polskiej. Było suwerennym państwem w orbicie wpływów Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a później Prus i Szwecji. To właśnie ta zależność kulturowa, religijna i prawna zgotowała pomorskim kobietom piekło.

 Sydonia von Borck jest najbardziej znana ze względu na swoje wysokie, szlacheckie pochodzenie, ale symbolem pomorskich polowań stała się również Katarzyna Papisten (znana jako Trina Papisten) ze Słupska. Została oskarżona o czary i spalona na stosie w 1701 roku. Jej proces był tak głośny, a pamięć o niej tak żywa, że do dzisiaj jedna z gotyckich wież obronnych w Słupsku nosi oficjalną nazwę Baszty Czarownic. W XVII i XVIII wieku służyła ona jako więzienie dla kobiet podejrzanych o uprawianie magii. To fascynujący, choć głęboko mroczny paradoks historyczny. Region, który prężnie rozwijał się intelektualnie, urbanistycznie i artystycznie, jednocześnie uległ jednemu z największych zbiorowych szaleństw w dziejach nowożytnej Europy.