Czy diabeł naprawdę zostawił po sobie ślady?

 To pytanie brzmi jak początek starej baśni. A jednak wystarczy przejrzeć dawne kroniki, zapiski etnograficzne i lokalne podania, by przekonać się, że podobne historie od wieków opowiadano niemal w całej Polsce. Co więcej, wiele miejsc, w których rzekomo zachowały się ślady diabła, istnieje do dziś i można je bez problemu odnaleźć na mapie.

 Najbardziej zaskakuje to, że dawni mieszkańcy nie twierdzili jedynie, iż diabeł pojawił się w danym miejscu. Według nich pozostawił po sobie coś znacznie bardziej namacalnego. Odcisk stopy. Kopyta. Pazurów. Łapy. Ślad uderzenia. Wgłębienie w skale. Wszystko to miało być dowodem, że siły nieczyste naprawdę odwiedzały polskie lasy, góry i doliny.

 Przez wiele lat takie opowieści traktowano wyłącznie jako ludowe bajania. Dopiero współcześni badacze zaczęli dostrzegać, że za tymi historiami kryje się coś znacznie ciekawszego. Dr Łukasz Miechowicz z Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk od kilku lat prowadzi ogólnopolski projekt dokumentujący miejsca znane jako „boże stopki” oraz „diabelskie kamienie”. W jego ramach zinwentaryzowano dziesiątki autentycznych obiektów rozsianych po całym kraju, a także zebrano związane z nimi lokalne podania przekazywane nieraz od setek lat. Dzięki temu wiemy dziś, że takich miejsc jest znacznie więcej, niż mogłoby się wydawać.

 Jednym z najbardziej niezwykłych przykładów jest Bałtów w województwie świętokrzyskim. Na wychodni skalnej znajduje się ślad, który przez stulecia nazywano Diablą Stopką. Dawni mieszkańcy byli przekonani, że diabeł odbił się od skały z taką siłą, iż pozostawił w niej odcisk swojej stopy podczas skoku przez dolinę rzeki Kamiennej. Dzisiaj wiemy, że zagłębienie jest w rzeczywistości tropem pozostawionym przez dinozaura miliony lat temu. Jednak zanim paleontologia udzieliła odpowiedzi, ludzie wyjaśniali tę zagadkę w jedyny znany sobie sposób. Miejsce przez długi czas uchodziło za przeklęte, a sama legenda przetrwała do naszych czasów.

 Równie fascynująca historia pochodzi z Luzina na Kaszubach. Jeszcze w XX wieku starsi mieszkańcy wspominali ogromny głaz z idealnie widocznym odciskiem ludzkiej stopy. Według miejscowej tradycji nie był to jednak ślad człowieka, lecz samego diabła. Opowiadano nawet, że każdy, kto przyłoży bosą stopę do kamienia i okaże się ona identycznej wielkości, zamieni się w diabła i zniknie z tego świata. Dzisiaj kamień jest już częściowo zasypany, lecz legenda została opisana przez regionalistów i do dziś funkcjonuje w kaszubskim folklorze.

 Podobne historie można odnaleźć również na Pomorzu Zachodnim. W okolicach Pilchowa leżą dwa głazy zwane Diabelskimi Kamieniami. Jedna z miejscowych legend opowiada o pasterzu, który zawarł pakt z diabłem. Gdy czart przyszedł odebrać należną mu duszę, człowiek wykorzystał niezwykłą właściwość kamienia, który według podań raz w roku stawał się miękki niczym glina. Pozostawił na nim odcisk swojego ciała i laski, a zdezorientowany diabeł dał się oszukać. W chwili gdy zorientował się w podstępie, zapiał kogut i musiał uciekać. Do dziś mieszkańcy pokazują zagłębienia na kamieniu jako ślady tej niezwykłej historii.

 Im więcej podobnych legend się poznaje, tym łatwiej zauważyć pewną prawidłowość. Diabeł niemal zawsze zostawia ślad właśnie na kamieniu. Nigdy na drewnie. Nigdy na ziemi. Zawsze na skale lub ogromnym głazie. Nie jest to przypadek.

 Badacze folkloru od dawna zwracają uwagę, że wiele takich kamieni mogło być miejscami szczególnymi już na długo przed pojawieniem się chrześcijaństwa. Niektóre z nich znajdowały się na dawnych szlakach, inne leżały w pobliżu źródeł, gór lub miejsc uznawanych za święte. Część archeologów przypuszcza nawet, że niektóre głazy mogły być przedmiotem kultu pogańskiego. Gdy dawne wierzenia zaczęły zanikać, pamięć o niezwykłości tych miejsc nie zniknęła. Zmieniło się jedynie ich znaczenie. Tam, gdzie wcześniej opowiadano o dawnych bóstwach lub duchach natury, zaczęto mówić o działalności diabła. To właśnie dlatego tak wiele skał nosi dziś nazwy Diabelski Kamień, Czarcia Skała czy Diabla Stopka.

 Nie oznacza to oczywiście, że każdy kamień z tajemniczym zagłębieniem był dawnym miejscem kultu. Byłoby to zbyt daleko idące uproszczenie. Jednak badania prowadzone przez archeologów pokazują, że przynajmniej część takich miejsc rzeczywiście mogła odgrywać ważną rolę w religijności dawnych społeczności. Właśnie dlatego są dziś tak cennym źródłem wiedzy nie tylko o legendach, ale także o sposobie myślenia naszych przodków.

 Może więc największą tajemnicą nie jest wcale to, czy diabeł naprawdę pozostawił gdzieś odcisk swojej łapy. Być może znacznie ciekawsze jest pytanie, dlaczego niemal każda część Polski stworzyła własną opowieść o takim śladzie. Czy był to jedynie sposób wyjaśniania niezwykłych kształtów skał? Echo dawnych, pogańskich miejsc kultu? A może pamięć o wierzeniach tak starych, że dziś potrafimy dostrzec jedynie ich cień ukryty w ludowych legendach?

 Następnym razem, gdy podczas wędrówki natraficie na kamień z tajemniczym wgłębieniem, nie przechodźcie obok niego obojętnie. Dla geologa będzie to tylko efekt działania natury. Dla archeologa fragment historii. Dla etnografa bezcenny element lokalnego folkloru. A dla mieszkańców okolicznych wsi... być może miejsce, w którym sam diabeł pozostawił po sobie ślad.