Duch Nerona

 W historii starożytnego Rzymu niewielu cesarzy pozostawiło po sobie równie mroczny cień jak Neron. Dla jednych był szaleńcem, dla innych artystą uwięzionym na tronie, ale niemal wszyscy rzymscy kronikarze zgadzali się co do jednego: po jego śmierci wokół jego imienia długo unosił się niepokój. Tak silny, że po mieście zaczęły krążyć plotki o duchu Nerona, który miał nawiedzać okolice swojego grobu. Niektórzy wierzyli nawet, że cesarz tak naprawdę nie umarł i któregoś dnia wróci, by ponownie objąć władzę nad imperium.

 Neron był ostatnim cesarzem z dynastii julijsko klaudyjskiej. Władzę objął jako bardzo młody człowiek, i początkowo pozostawał pod silnym wpływem swojej ambitnej matki Agrypiny Młodszej oraz filozofa Seneki. Pierwsze lata jego panowania nie zapowiadały żadnej katastrofy. Część Rzymian uważała go nawet za hojnego, dobrodusznego i nowoczesnego władcę (skojarzenia z młodym Kaligulą nasuwają się same). Kochał widowiska, muzykę i teatr. Sam występował publicznie jako pieśniarz oraz poeta, co dla rzymskiej arystokracji było czymś wręcz kompromitującym. Z czasem jednak jego rządy zaczęły coraz bardziej przypominać teatr strachu.

 Największą plamą na jego reputacji był oczywiście wielki pożar Rzymu z 64 roku. Do dziś historycy spierają się, czy naprawdę miał z nim coś wspólnego, ale już współcześni Neronowi podejrzewali go o szaleństwo i pychę tak wielką, że byłby zdolny patrzeć na płonące miasto niczym na widowisko. Późniejsze przekazy, szczególnie autorstwa Tacyta czy Swetoniusza, jeszcze bardziej utrwaliły obraz cesarza okrutnego, kapryśnego i oderwanego od rzeczywistości. Pisano o zabójstwie własnej matki, śmierci żony, paranoi oraz brutalnych egzekucjach przeciwników. Neron w oczach wielu Rzymian stał się symbolem cesarza przeklętego.

 Kiedy w końcu utracił władzę i został opuszczony przez własnych żołnierzy, uciekł z miasta. Według przekazów popełnił samobójstwo w 68 roku, wypowiadając słynne słowa o tym, jaki wielki artysta ginie wraz z nim. Jego śmierć nie przyniosła jednak Rzymowi spokoju. Wręcz przeciwnie. Niemal od razu zaczęły rodzić się pogłoski, że Neron przeżył i ukrywa się gdzieś na wschodzie imperium. W kolejnych latach pojawiali się nawet oszuści podszywający się pod cesarza. Historycy nazwali ich „fałszywymi Neronami”. Sam fakt, że ludzie byli gotowi w to uwierzyć, pokazuje, jak ogromny cień i strach pozostawił po sobie ten człowiek.

 Z tym właśnie wiąże się legenda o jego duchu. Najbardziej znana opowieść dotyczy wzgórza watykańskiego, gdzie według średniowiecznych podań znajdował się grób Nerona. Wierzono, że nocami okolica była nawiedzana przez jego niespokojnego ducha oraz demony. Ludzie mieli słyszeć szepty, widzieć dziwne światła i odczuwać niewytłumaczalny lęk. Co ciekawe, nie jest to wyłącznie późna legenda ludowa. Już starożytni kronikarze wspominali o niezwykłej aurze wokół postaci Nerona i o tym, że po śmierci cesarza wielu mieszkańców Rzymu obawiało się jego powrotu. Szczególnie ważny jest tutaj przekaz Kasjusza Diona, który pisał o ludziach wierzących, że Neron nadal żyje albo kiedyś wróci. Z kolei w chrześcijańskich tekstach z pierwszych wieków pojawiały się nawet interpretacje przedstawiające Nerona jako niemal apokaliptyczną postać, coś w rodzaju zwiastuna końca czasów.

 Plotki były tak silne, że przetrwały całe stulecia. W średniowieczu zaczęto opowiadać, że duch cesarza nadal błąka się po miejscu pochówku, a jego obecność zatruwa okolicę. Według jednej z legend dopiero papież nakazał zniszczyć dawny grobowiec i postawić w tym miejscu kościół, aby zakończyć nawiedzenia. Trudno dziś oddzielić prawdę od mitu, ale właśnie to sprawia, że historia „ducha Nerona” jest tak fascynująca. Nie chodzi wyłącznie o zjawę cesarza. To raczej opowieść o człowieku, którego reputacja była tak potężna i tak mroczna, że nawet po śmierci Rzymianie nie potrafili uwierzyć, że naprawdę odszedł.

 Możliwe, że duch Nerona nigdy nikomu się nie ukazał. Jednak jego imię przez wieki wywoływało wśród ludzi ten sam niepokój, co opowieści o nawiedzonych miejscach. A może właśnie na tym polega najtrwalszy rodzaj nawiedzenia. Nie wtedy, gdy ktoś wraca zza grobu, lecz wtedy, gdy pamięć o nim nie chce umrzeć.